Wykorzystanie TIK w rozwijaniu krytycznego myślenia uczniów

AUTORKA: Dorota Pintal

Myślenie krytyczne to racjonalny sposób podejścia do rzeczywistości. Pomaga opanować nadmiar informacji. Tego można się nauczyć. Zobacz, jak wzbogacać ten proces narzędziami TIK.

Myślenie krytyczne [1] to postawa wyrażająca się w gotowości do rozpatrywania w przemyślany sposób problemów i przedmiotów, które wchodzą w zakres doświadczenia, znajomość logicznych metod rozumowania i dociekania, pewna wprawa w stosowaniu tych metod. Postawa krytycznego myślenia wymaga nieustającego wysiłku rewidowania każdego przekonania czy innej przypuszczalnej formy wiedzy w świetle dowodów ją wspierających i dalszych konkluzji, do których ona prowadzi. (Edward Glaser). To tylko jedna z wielu definicji myślenia krytycznego.

Jeśli myślisz krytycznie, to:

• sprawdzasz fakty,
• analizujesz, tworzysz hipotezy, oceniasz,
• tworzysz logiczne powiązania,
• odróżniasz fakty od opinii,
• rozwiązujesz problemy,
• rozpoznajesz swoje emocje, a także emocje innych osób,
• myślisz o myśleniu,
• myślisz o konsekwencjach,
• kwestionujesz oczywistości, własne założenia,
• przetwarzasz informacje.

Myślenie krytyczne jest jedną z kompetencji XXI wieku. 
Myślimy krytycznie po to, żeby wyciągać wnioski, które pozwolą nam na podjęcie jedynej możliwej w danej sytuacji decyzji, będąc jednocześnie świadomi możliwych konsekwencji. 
Pomocą w ukierunkowaniu uczenia się i myślenia są rutyny. To pewien ustalony kodeks postępowania i radzenia sobie z konkretnymi problemami.
W grupie szkolnej rutyny odgrywają istotną rolę. Pomagają zmniejszyć zamieszanie i niepewność, kierują aktywność uczniów na znane ścieżki działania. Dzięki rutynom uczniowie inicjują działania, badają problemy, dyskutują, dokumentują i zarządzają swoim myśleniem. Z czasem rutyny stają się wzorcem postępowania dla poszczególnych uczniów a także dla całego zespołu klasowego. W myśleniu krytycznym opisano ponad 50 rutyn.

Poniżej krótka charakterystyka kilku wybranych rutyn [2] wraz ze wskazaniem narzędzi TIK wspierających ich wdrożenie, również w pracy zdalnej.

• Pomyśl – przedyskutuj – podziel się – uczniowie samodzielnie analizują problem, dyskutują w dwójkach, a następnie dyskutują na forum klasy. 
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: pliki współdzielone w chmurze, Padlet, Notes zajęć w MS Teams, funkcja pokoi na platformach zdalnego nauczania.
• Pomyśl – ułóż – zbadaj – pomaga wprowadzić nowe treści, pytania pomocne Co wiesz na ten temat? Co Cię zastanawia? Co chciałbyś/chciałabyś poznać lepiej?
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: pliki współdzielone w chmurze, Padlet, Mentimeter, Answergarden, Notes zajęć w MS Teams.
• 3-2-1 most – rutyna stosowana na początku lekcji. Uczniowie zapisują 3 skojarzenia z danym słowem, tworzą 2 pytania w kontekście tego, co ich nurtuje i czego jeszcze chcieliby się dowiedzieć, formułują 1 metaforę w celu wyjaśnienia, czym jest analizowane słowo, np. fotosynteza jest jak… Po zakończeniu pracy nad zadaniem uczniowie ponownie przechodzą kroki tej rutyny i dostrzegają, ile się nauczycieli.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Kolor – symbol – obraz – uczniowie wybierają kolor, który reprezentuje dane zagadnienie, tworzą symbol, który je reprezentuje oraz tworzą obrazek, który reprezentuje daną treść. Na zakończenie prezentują pozostałym efekty swojej pracy.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: zdjęcia ze strony pixabay.com, Canva, Whiteboard, Jamboard, Paint.
• Widzę, myślę, zastanawiam się – uczniowie dokończają stwierdzenia Widzę… Myślę…, Zastanawiam się… Widzę – dotyczy zaobserwowanych faktów. Myślę – oddaje to, co myślę odnośnie zaobserwowanych faktów. Zastanawiam się – to stawianie pytań dotyczących zaobserwowanych faktów.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Połączenie, rozszerzenie, wyzwanie – to odpowiadanie na pytania: W jaki sposób informacje są powiązane z tym, co już wiem? Na jakie nowe pomysły wpadłam/wpadłem, które rozszerzyły moje myślenie? Jakie wyzwania pojawiają się dla mnie w związku z tym?
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Kiedyś myślałem/myślałam – teraz myślę – to rutyna pozwalająca zastanowić się nad znanym już problemem i zbadać co i jak się zmieniło.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Punkty kompasu – EWNS – E – ekscytacja, co Cię ekscytuje w tym pomyśle?, W – wątpliwości, jakie są twoje wątpliwości?, N – nauka, czego trzeba dowiedzieć się o tym pomyśle? S – sugestia, jak mogę iść naprzód w ocenie tego pomysłu?
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Gałąź logiczna – kolejne wynika z poprzedniego. jeśli A to B, jeśli B to C itd. 
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams, MindMap.
  Kreatywne pytania na start – pytania, które prowokują do dociekania. Tworzymy pytania np. Co jeśli…? Jaki jest cel …? Jak byłoby inaczej, gdyby…? A co, gdybyśmy wiedzieli …? Co by się zmieniło, gdyby…? Spośród pytań wybieramy najciekawsze i je omawiamy.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Mentimeter, Answergarden, Padlet.
• Tygodniowy spacer – to szukanie powiązań, które istnieją w codziennym życiu z tematami, o których uczymy w szkole. W ciągu tygodnia uczniowie rejestrują kilka przypadków związanych z tematem, którego uczyli się w szkole. Po tygodniu dzielą się tym z innymi uczniami.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Canva, Prezi, Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams, MS Sway, MS Stream, smartfony do rejestracji obrazu i dźwięku.
• Widzę, zastanawiam się, łączę 2 razy – uważnie przyglądam się sytuacji, formułuję pytania, to, co widzę łączę z tym, czego się w szkole uczę, to, co widzę łączę z moimi osobistymi zainteresowaniami.
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, Wakelet, pliki współdzielone w chmurze.
• Gra w wyjaśnienia – najpierw zauważamy problem, następnie go obserwujemy i odpowiadamy na pytanie: Dlaczego tak się stało?
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Padlet, pliki współdzielone w chmurze, Notes zajęć w MS Teams.
• Drabina metapoznania – włączanie myślenia o własnym myśleniu, służy automonitorowaniu i planowaniu kolejnych kroków. Składa się z 4 szczebli, pnąc się „w górę” są to:
  1.    Czego się nauczyłem/nauczyłam?
  2.    Jak się tego nauczyłem/nauczyłam?
  3.    Dlaczego to jest ważne?
  4.    Gdzie to mogę wykorzystać?
  Technologie wspierające stosowanie rutyny: Notes zajęć, pliki współdzielone w chmurze, Padlet.

Przykłady zastosowania rutyn na lekcjach.

1. Zastosowanie rutyny Tygodniowy spacer – na lekcji chemii.
   1)    Na lekcji uczniowie poznawali mieszaniny i metody ich rozdziału.
   2)    Przez tydzień, do następnej lekcji codziennie obserwowali najbliższe środowisko poszukując przykładów rozdzielania składników różnych mieszanin.
   3)    Swoje codzienne spostrzeżenia zapisywali w Notesie zajęć w Teams. Wypełniali tabelkę: zaobserwowany przykład, nazwa sposobu rozdziału składników mieszaniny, cecha składników pozwalająca na rozdzielenie.
   4)    Zaobserwowane przykłady fotografowali lub filmowali.
   5)    Podczas dzielenia się swoimi przykładami w klasie wyświetlali krótkie filmy, prezentowali zdjęcia. Do przygotowania pokazu zdjęć i filmu używali dowolnych narzędzi, np. Canva, Prezi, InShot.
2. Zastosowanie rutyny 3-2-1 most – na lekcji geografii.
   1)    Na lekcji wprowadzane było pojęcie „Małej ojczyzny”.
   2)    Na początek każdy uczeń/uczennica zapisuje w Mentimeterze 3 skojarzenia z tym pojęciem. Nauczyciel/nauczycielka wyświetla te skojarzenia i je omawia.
   3)    Następnie uczniowie również w Mentimeterze zapisują po 2 pytania w kontekście tego, co ich nurtuje. Nauczyciel/nauczycielka wyświetla pytania i je czyta.
   4)    Każdy uczeń formułuje metaforę: Mała ojczyzna jest jak… Swoje przykłady zapisują w Mentimeterze.
   5)    Na koniec każdy uczeń/uczennica przechodzi rutynę raz jeszcze, a swoje przykłady zapisuje tym razem dla siebie w zeszycie lub Notesie zajęć.
3. Zastosowanie rutyny Pomyśl – ułóż – zbadaj na lekcji biologii.
   1)    Lekcja na temat budowy ciał organizmów. Rutyna pomaga wprowadzić nowe treści.
   2)    Nauczyciel/nauczycielka przygotowuje Padlet z trzema pytaniami (jak poniżej). Uczniowie dostają do niego dostęp przez QR kody. Pracują na własnych smartfonach lub szkolnych tabletach/laptopach.
   3)    Na początku lekcji uczniowie odpowiadają na pytanie Co już wiem na ten temat? Swoje odpowiedzi zapisują w Padlecie.
   4)    W drugim kroku odpowiadają na pytanie Co jest dla mnie zagadką odnośnie do budowy ciał organizmów? Odpowiedzi zapisują w Paldecie.
   5)    W kroku kolejnym odpowiadają na pytanie Co chciałabym/chciałbym zbadać?
4. Zastosowanie rutyny Kolor – symbol – obraz na lekcji fizyki.
   1)    Nauczyciel/nauczycielka wprowadza pojęcie energii. 
   2)    Uczniowie pracują w aplikacji Jamboard lub Whiteboard.
   3)    Każdy uczeń/uczennica wybiera kolor reprezentujący pojęcie „energia”.
   4)    Każdy uczeń/uczennica tworzy symbol, który reprezentuje pojęcie „energia”.
   5)    Każdy uczeń/uczennica tworzy obraz, który reprezentuje pojęcie „energia” (tu może użyć też zdjęć).
   6)    Uczniowie w dwójkach prezentują sobie nawzajem pracę i krótko ją omawiają.
5. Zastosowanie rutyny Pomyśl – przedyskutuj – podziel się na lekcji matematyki.
   1)    Nauczyciel/nauczycielka wprowadza pojęcie potęgi na przykładzie będącym zadaniem dla ucznia/uczennicy.
   2)    Zadanie udostępnione jest w obszarze współpracy w Notesie zajęć.
   3)    Uczniowie samodzielnie analizują zadanie i wyciągają wnioski.
   4)    W kolejnym kroku pracują w dwójkach i ponownie analizują zadanie.
   5)    Na koniec dyskutują na forum całej klasy. Nauczyciel/nauczycielka zadaje pytania.

Linki do wymienionych w tekście narzędzi TIK:
www.padlet.com 
www.answergarden.ch 
www.google.pl  
www.office.com  
www.pixabay.com
www.canva.com
www.wakelet.com 

-----
[1] Tekst inspiracji powstał na bazie zasobów dostępnych na stronie https://mysleniekrytyczne.edu.p (dostęp: 15.07.2022)
[2] Opracowanie na podstawie informacji ze strony www.pz.harvard.edu/thinking-routines (dostęp: 15.07.2022)